وقف علمی
شریک شدن در وقف علمی، شریک شدن در همه وقف ها و صدقه های جاری است.
مَثَلُ الَّذِینَ یُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ فِی سَبِیلِ اللَّهِ کَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنَابِلَ فِی کُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ وَاللَّهُ یُضَاعِفُ لِمَنْ یَشَاءُ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِیمٌ» [البقره: 261]
«مثال آن کسانی که اموالشان را در راه خدا خرج میکنند مانند دانهای است که هفت خوشه و در هر خوشه صد دانه رویانده (هفتصد برابر می شود) و در حالی که برای هر کس که بخواهد بیشتر هم می کند و او وسعت دهنده ای بسیار آگاه است».
وقف می تواند برای هر امر خیری باشد اما وقف علم و فناوری، ویژگی منحصر به فردی دارد و آن اینکه وقف علمی ریشه همه وقف های دیگر است یعنی اگر علم در جامعه گسترده شود، زمینه ترویج انسانیت و همه خوبی ها ایجاد خواهد شد و شاهد وقف های دیگر در جامعه خواهیم بود.
شریک شدن در وقف علمی، شریک شدن در همه وقف ها و صدقه های جاری است.
در گذشته بسیاری از این مراکز، از طریق موقوفات اداره میشد و تعداد زیادی از اقشار کم درآمد جامعه، که برخی از استعدادهای درخشانی هم برخوردار بودند و به علت نداشتن امکانات قادر به تحصیل نبودند، به این مدارس و مراکز وارد میشدند و برخی از بزرگان جهان اسلام از میان همین طبقهی محروم و در همین مراکز، رشد کرده و مدارج بالای علمی را طی نمودهاند.
افراد بسیاری در جهان سرمایه خود را در راه علم و فناوری وقف کردهاند، این وقفهای بزرگ محدود به کشورهای مسلمان نیست و بسیاری از کشورهای غربی نیز از وقفهای شاخص علم و فناوری دارند که با وجود شهرت زیاد و آوازه این موقوفات علمی فکر کردن درمورد وقفی بودن آنها برای ما مشکل باشد.
داستان سرمایههایی که در راه توسعه علم و دانش و تربیت دانشمندان به عنوان وقف علمی شناخته شدند.
جایزه نوبل
جایزه صلح نوبل یکی از پنج جایزه نوبل است که توسط آلفرد نوبل صنعتگر و مخترع سوئدی وقف شدهاست. این جایزه برای اولین بار در سال ۱۹۰۱ اعطا شد.
آلفرد نوبل در وصیتنامه خود گفتهاست که این جایزه باید «به کسی داده شود که بهترین یا بیشترین کوشش را در راه برادری ملل، انحلال یا کاهش ارتشها یا تشکیل و ترغیب کنفرانسهای صلح کرده باشد.» جایزه نوبل صلح تنها جایزه نوبل است که در استکهلم داده نمیشود. این جایزه هر ساله در اسلو پایتخت نروژ اهدا میشود.
این جایزه شناخته شده یکی از مهشورترین مصادیق وقف علمی در جهان است.
دانشگاه هاروارد
موقوفههای دانشگاه هاروارد به عنوان وقف علمی در آمریکا از حدود چهار قرن پیش تاکنون وجود داشته و متعلق به نسلهای فعلی و آینده دانشجویان، استادان و محققان هاروارد است. کل موقوفههای این دانشگاه از بیش از 14 هزار وقف فردی تشکیل شده است که تقریبا از تمام جوانب فعالیتهای دانشگاهی حمایت میکند که کمکهای مالی دانشجویی را نیز دربرمیگیرد. سهم اهداکنندگان در موقوفههای هاروارد باعث اجرای بهتر برنامههای کمک مالی، اکتشافات رو به جلو در پژوهشهای علمی و… شده است. هرساله بخشی از این موقوفهها صرف حمایت از فعالیتهای سالانه دانشگاه میشود. طبق گزارش اخیر دانشگاه، هدایای نقدی موقوفهای در سال مالی 2022 به حدود 584 میلیون دلار رسید، درحالیکه این هدایا در سال 2021 قریب به 465 میلیون دلار اعلام شده بود.
مرحوم البرز
واقف و مؤسس بنیاد فرهنگی البرز، مرحوم حسینعلی البرز است که به سبب تنوع اقداماتش در سالهای قبل از تأسیس بنیاد و سپس تمرکز فعالیتها در این بنیاد، میباید با هدف معرفی الگوهای موفقی از واقفین خیراندیش، ایشان را به عنوان چهره ماندگار وقف علمی به جامعه معرفی نمود.
از آنجا که اقدامات خیرخواهانه و انسان دوستانه پراکنده نمیتوانست حس نوع دوستی البرز را اقناع کند، در تاریخ ۲۷ اسفند سال ۱۳۴۲ تمام اموال خود را با تأسیس بنیاد فرهنگی البرز با سرمایهای معادل سرمایه ایجاد یک بانک خصوصی در کشور وقف نمود. با این حال بعد از تأسیس بنیاد و بر حسب شرایط، اقدامات نیکی را طی سالهای ۱۳۴۵ تا سال ۱۳۵۵ انجام داد که برخی از آنها عبارتند از: کمک به سیل زدگان پاکستان؛ کمک به گرسنگان آفریقا؛ پرداخت کمک هزینه تحصیلی به دانشآموزان ایرانی در کشور عراق؛ پرداخت هزینه ساخت کتابخانه در مدرسه البرز فعلی و دانشگاه امیرکبیر؛ بورس دو کودک خردسال از آغاز دورۀ تحصیلی متوسطه تا پایان دانشگاه و …
دانشگاه شهید باهنر کرمان
از زیباترین نمونههای وقف علمی در ایران وقف دانشگاه شهید باهنر کرمان توسط مهندس علیرضا افضلی پور و همسرش؛ فاخره صبا که یکی از زیباترین، مجهزترین دانشگاههای ایران، شامل دانشکدههای مختلف تقریبا در تمامی رشتهها را از سال ۱۳۵۳ شروع کردند و در نهایت در ۲۴ شهریور ۱۳۶۴ در کرمان ساختند.
در این دانشگاه، دانشکدههای مختلف یکی بعد از دیگری شروع به کار کردند. آخرین دانشکده، دانشکدهِ پزشکی بود. در کنارِ این دانشکده او و همسرش یک بیمارستانِ ۳۵۰ تخت خوابی هم ساخته بودند.
دیگر نمونههای وقفهای علمی جهان
دانشگاه وقفی تگزاس
دانشگاه وقفی پرینستون
دانشگاه وقفی یال